SARRERA
“Txango Desberdina” izena jarri diot, izan behar zuena ez zelako izan, ez behintzat aurreikusita zegoen guztian.
Desberdina, halaber, oro har bizitzari buruz hausnartzeko balio izan zuelako, baina baita egungo bizimoduari buruz ere, gure aitita-amamek eta haien arbasoek izan zutenaren aldean. Hori guztia Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa bisitatzearen ondorioz.
Eta desberdina Muñatoiz gazteluko bizilagunen ―Gartzea Salazarkoen― bizimodu gorabeheratsuagatik ere, batez ere Lope kronistarenagatik, berari esker ezagutzen baitira Bizkaiko XV. mendeko gorabehera asko.
Eta taldearen bazkari oparoa Zugaztietako Leon XIII jatetxean, tipikoa bai, baina hala ere harritzen duena, babarrun-jate gozoaren osagarri erretiluak “sakramentuekin” iristen direnean.
Eguraldia lagun izan genuen egunean zehar. Bikain.
Eta bidaiek beti ekartzen dizkiete goraintziak lankide ohiei, eta, gura barik ere, batzuetan haurtzaroko bizilagunekin topo egiten duzu, zeinekin istorio partekaturen bat sarri izaten duzun.
Ba, bai, Petronor bisitatzera joan behar genuen eta ezin izan zen. Enpresa barruan egindako greba baten ondorioz ezin izan genuen bisitatu. Halako ikusmina piztu zuen bisita hark, non egun batzuk geroagorako, urriaren 7rako, beste txango bat antolatu baitzen, aurrekoaren berdina.. Aurreko arratsaldean jakin zen ezin zela bisita egin, beraz, irteera berregokitu egin behar izan genuen, eta askotan gertatzen den bezala, ‘gaitz asko, onerako’.
Intermodaletik 9:00ak pasatxo irten ginen. Ikusten denez, Bilboko Udalak ez du uzten orain arte autobusa bete arte horretarako erabili ohi ziren kaleetako batean geldialdirik egiten, eta Intermodaletik irtetera behartzen du. Tira, badirudi horrela gutxiago eteten dela zirkulazioa, eta, aldi berean, Intermodala gehiago erabiltzen dela eta haren diru-bilketa handitu egiten dela.
MUSKIZKO ESKOLA95. Gosaltzeko leku ona.
Eta Muskizko Eskola95era iritsi ginen, non gosari ederra, gozo edo gazia, edo bietatik, baikenuen zain norberaren nahieran. Pozik irten ginen. Presa barik, baina geldi egon gabe. Leku atsegina.
Eskola95 bertoko sustatzaileen ekimenari esker sortutako jatetxea da. Auzo-eskola zahar bat berritu zuten, eta hortik datorkio “eskola” izena, eta 1995ean jarri zuten martxan. Beraz, 30 urte daramatza funtzionatzen, eraikinaren nortasun historikoari eutsi diote, eta euskal janari tradizionala da beraien espezialitatea, ahal den guztietan bertoko ekoizleen produktuak erabiliz egina. Ekimen ona. Agendan izena gordetzeko leku bat, beste noizbait itzultzeko.
EUSKAL HERRIKO MEATZARITZAREN MUSEOA. GALLARTA.
Eta hala, Petronorrera ez, baina Gallartara jo genuen, Euskal Herriko Meatzaritzaren Museora, eta esan behar da egon behar duen lekuan dagoela, bere kotarik altuen eta sakrifikatuenetara eroandako giza ahaleginaren sinbolo ikusgarria den ‘Concha II’ meatze enblematikoaren ondoan.
Asko harritu ninduen Meatzaritzaren Museoak, hainbat gauzarengatik. Hasi zutenen eta gaur egun ere Museoaren alde beharrean, hura hobetzen, zabaltzen, meatzaritzari dagozkion objektu gero eta gehiago han elkartzen jarraitzen dutenen merituagatik. Eta zinez, euskal industrializazioari eutsi zioten milaka beharginen sakrifizioaren ikusgarritasun-maila handia lortu dute Museoari esker.
Lanabesek, mineral-laginek, garraiobideek, dokumentu- eta bibliografia-funts ugarik eta dokumentu grafiko eta ikus-entzunezkoen funts batek osotutako artxibo historikoak memoria kolektiboaren gune bat eskaintzen diote Museoari, zeinak muturreko baldintzetan behar egin zutenei duintasuna eman eta aipaturiko industrializazioaren giza kostua gogorarazten baitu.
Gallartako Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa 1986an sortu zen, Meatzaritza Museoaren Kultur Elkartean bildutako meatzari ohi eta auzotarren ekimen pribatuari esker, eta tartean ziren pertsona nabarmenak, adibidez, Carmelo Uriarte meatzari ohia, meatzarien memoria gal ez zedin piezak batzen hasi zena. Ondoren, partikular eta familia askok jarraitu dute objektuak eta testigantzak ematen. Abanto-Zierbenako Udalak Gallartako hiltegi zaharra laga zuen batutako piezak hartzeko. Geroago, 90eko hamarkadan, kudeaketa instituzionalizatu egin zen, eta Meatzaritzaren Museoa Fundazioa sortu zen, baina betiere gizartearen parte-hartze handiarekin.
Barruan, zori onez, bertoko gidari bat izan genuen, istorio honen oinordekoa, eta hari esker iraganeko denbora haren gogortasunean murgilduz joan ginen. 1945eko NO-DO bat ikusteko aukera ere izan genuen, Bizkaiko burdingintza eta meatzaritzari buruzkoa. Irudiek lan-baldintza txar-txarrak erakusten zituzten, segurtasunik gabeak, zeinetan gizon eta emakumeek parte hartzen baitzuten. Hori horrela bazen 1945ean, zer izango ote zen berrogeita hamar urte lehenago, XIX. mende-amaieran, hobe ez pentsatzea ere! Beraz, egunean 12 ordu baino gehiagoko lan gogorraren aurrean, miseriazko soldatekin, barrakoi osasungaitzetan bizi eta nahitaez enpresen dendetan elikagaiak erosi beharrarekin… ez gaituzte harritzen garai hartako langileen matxinadek. Badakit konparazioak higuingarriak direla, baina zer pentsatua ematen du jakiteak zelan bizi izan ziren gure birraitaita-amamak duela oso denbora gutxi, eta zelan bizi garen gu orain, guztiagatik kexatuz hala ere, hausnartzeko moduko gauza da.
Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoak bere helburuen artean bizimodu hori ez ahaztea baldin bazuen, hau da, ez ahaztea euskal industrializazioari eutsi zioten milaka beharginen, baita ere umeen, sakrifizioa eta sufrimendua, ba, benetan ondo lortu dute. Bisita horrek mugarri bat jartzen du, ikusi aurrekoaren eta ondorengoaren artean.
“CONCHA II” ETA EKOETXEA MEATZALDEA
Museotik oso metro gutxira “CONCHA II” meatze historikoa dago, horrela hizki larriz. Ez da gutxiagorako. Amildegi ikaragarri bat aire zabalean, herri oso bat, Gallarta, sakrifikatu zuena, lekuz aldatu behar izan baitzuen, horrek dena esaten du. Izan ere, Museoaren maketa batean ikusi ahal izan genuen, eta hari esker errazagoa izan zen guretzat Gallarta zahar hura zelakoa izan zen irudikatzea.
Hurbildu ahal izan ginen Concha II-aren ertzera, eta ia-ia amildegian esekita, Ekoetxea Meatzaldea jarri zen martxan 2020an, pandemia betean, nahiz eta 2019an inauguratu zen. Barrura sartu eta hango gelak ikusi ahal izan genituen. Ingurumen-hezkuntza eta -sentsibilizaziorako zentroa da, Eusko Jaurlaritzaren ekimena. Meatze-ustiategi zaharraren ondare- eta paisaia-balioa aprobetxatzeko eraiki zen han, eta meatze-memoria egungo ingurumen-kontzientziarekin lotzea du helburu. Konferentzietarako gune bat du, meategia ikusteko aukera ematen duen leihate handi-handiarekin. Zirraragarria da.
ZUGAZTIETA. ZUGAZTIETA PARKEAN ZEHAR PASEOA.
Museoaren eta Concha II-aren ostean, Zugaztietara joan ginen. Zugaztieta 6 km eskasera dago, eta, denboraz ondo genbiltzanez, inguruan buelta bat oinez emateko aprobetxatu genuen. Orografia hori meatzariek naturan aspaldi izandako jardunaren emaitza da, eta irudi ederrak sortu dira bertan, ezezagunak lekua ikusi barik genuenontzat. Bidean, Zugaztieta parkea zeharkatu genuen, eta Lauhortz Itzel originalarekin topo egin genuen, zeina handikiro gailentzen baita sartuta dagoeneko muinoaren gainetik. Erakusgarri eskultorikoa, burdinak inguru hartan izandako historiaren emaitza. Egia esan, paisaiaz gozatu ahal izan genuen, eta argiak eta tenperaturak izugarri lagundu zuten horretan. Pozik iritsi ginen jatetxera.
Esan behar da, bigarren txangoan, hilaren 7koan, parte-hartzaileetako asko Peñas Negraseko ingurumen-interpretaziorako zentrora joan zirela, Ortuellako lurretan dagoen Ekoetxea Meatzaldeara. Hori eta Gallartakoa, CONCHA II meategian, dira Eusko Jaurlaritzak Meatzaldean dituen bi ingurumen-egoitzak. Eguraldi bikainarekin, Peñas Negras eta Leon XIII jatetxea bereizten dituzten 2 kilometroak oso ibilaldi atsegina izan ziren, meatze-jarduerak eratutako antzinako ustiategiak eta urmaelak ikusten baitira, zeintzuk zirraragarriak diren eta berezko nortasuna ematen dioten inguruari.
ZUGAZTIETA. LEON XIII JATETXEA.
Eta Leon XIII jatetxera joan ginen, aita santu izena du, noski. Ba, bai, eta badago horretarako arrazoi bat. Aita santu izan zen 25 urtez, 1878 eta 1903 bitartean. Langile edo beharginen bizi-baldintzez arduratu zen 1891ko “Rerum novarum” entziklikan; honela zioen bertan: “Aberatsek eta ugazabek pertsonen duintasuna errespetatu behar dute eta bakoitzari bidezkoa dena eman behar diote, haien indarrak jasan dezakeen baino lan gehiago inposatu barik, ezta haien adinarekin eta sexuarekin bat ez datorren motakoa ere”. Museoan egon eta denbora horretan Bizkaiko meatzarien bizi-baldintza izugarriez jabetu ostean, ez nau harritzen aita santu hura gogoan hartu izanak, jatetxeari izena emanez.
Eta otorduak ―babarrun-jan tipiko eta oparoa, ohiko osagarri eta “sakramentuekin”, ardo on bat lagun, eta postrea― denok prest utzi gintuen bidaia jarraitzeko, Bizkaiko Erdi Arora bidaia, edo ia.
MUÑATOIZKO GAZTELUA ETA LOPE GARTZEA SALAZARKOA: XV. MENDERA LEIHO BAT
Muskizera itzuliko gara. Egun hartan huts egindako Petronorreko instalazioei itsatsita, dotore agertzen da Muñatoizko gaztelua, Bizkaian leku paregabea. Ez da dorre bat gehiago, gure lurraldean gaztelu izena merezi duen gotorleku bakarra bisitatzeko zortea izan dugu, kanpoko harresiekin eta Barbadun ibaiaren ondoan duen kokapen estrategikoarekin. Joan Lope Salazarkoak eta Ines Muñatonesek eraiki zuten XIV. mendean, botere ekonomiko eta militarraren gune izan zen, eta gaur egun Interes Kulturaleko Ondasun gisa mantentzen dugu.
Bertako gidari bat izan genuen, harresien barnetik eraman gintuena, eguraldiak zoragarria izaten jarraitzen zuen eta asko erraztu zuen azalpenetan luzatzea. Garai haiek oso nahasiak izan zirelako sentsazioa geratu zitzaigun, eta hala izan ziren, baina are gehiago Gartzea Salazarkoen familian bertan. Borroka eta traizioen sare trinko horrek zail egiten du bidaiaren kronika honetarako informazioa ateratzea, baina saiatuko naiz, nire zaletasun bibliofiloan oinarrituz eta testua Muñatones eta Gartzea Salazarkoen ikuspegi historiografikora bideratuz.
Leku horren alderdirik liluragarriena da Lope Gartzea Salazarkoaren (1399-1476), Bizkaiko historiako pertsonaiarik garrantzitsuenetako baten, bizitzari lotuta dagoela. Lope bandokide noble bat izan zen, XV. mendean izan ziren leinuen arteko borroken protagonista. Bere bizitza indarkeriaz eta traizioz beteta egon zen, eta bere seme Joanek Muñatoizko San Martin dorre horretan gatibu eduki zuen. Xehetasun horrek, berez, garai hura zein nahasia izan zen erakusten digu, familia bereko kideek ere gogor egiten baitzieten aurre elkarri. Beranduago, Lope Portugaleteko Salazar Dorrean hil zen, bere semeek pozoituta, eta horrek bere patuaren tragedia osotzen du.
Istoria de las bienandanças e fortunas
Muñatoizen egindako gatibualdian, Lopek bere obra handia idatzi zuen: Istoria de las bienandanças e fortunas.
- 25 liburuko kronika monumentala da, mundua sortu zenetik XV. mendearen erdialdera artekoa.
- Bizkaiko lehen kronika idatzi handia da, eta hari esker ezagutzen ditugu bando-gerrak, leinuen genealogiak eta eguneroko bizitzaren alderdiak.
- Juan Manuel González Cembellin historialariak, gai horretan aditu handienetako batek, nabarmendu du lan hori barik ezinezkoa izango litzatekeela XV. mendeko Euskal Herriko historia sozial eta politikoa xehetasunez berreraikitzea. Dorretxeei, landa-nobleziari eta herri-kulturari buruzko datu paregabeak ematen dizkigu
1884ko faksimile edizioa
XIX. mendean, oraindik erreprodukzio-teknika modernorik ez zegoenean, obraren faksimile partzial bat egitea erabaki zen, Maximiliano Camarón Liburutegi Nazionaleko zaharberritzailearen zuzendaritzapean.
- 200 ale bakarrik inprimatu ziren, bi tintatan (gorria eta marroia), kalitate handiko paper berjuratuan.
- Teknikak eskuzko tipografia eta plantxa litografikoak konbinatu zituen, Erdi Aroko eskuizkribuaren kaligrafia eta apaingarriak imitatuz. Jatorrizkoarekiko fideltasuna grabatzailearen eta inprimatzailearen pultsuaren arabera zegoen.
- Prozesu motela eta garestia izan zen, artisauzko zehaztasun handia eskatzen zuena, eta, ondorioz, ale horiek bitxikeria bibliografiko eta arte-merezimendu handikoak dira.
XIX. mendean hainbesteko kategoria zuen proiektu bati ekiteak jatorrizko eskuizkribuari ematen zitzaion balioa erakusten du: Istoria de las bienandanças e fortunas Bizkai eta Euskal Herrirako lehen mailako ekarpen historikoa zela onartzen zen. Faksimile edizioa, berez, kronistari eta haren obraren garrantziari egindako omenaldia izan zen.
Laburbilduz, Muñatoizko gaztelua ez da harria eta harresiak bakarrik: Lope Gartzea Salazarkoak, bere semearen preso zenak, XV. mendera leiho bakarra irekitzen digun obra idatzi zuen eszenatokia da. Bere Istoria de las bienandanças e fortunas lanak gure iragana hobeto ulertzeko aukera ematen digu, eta 1884ko faksimile edizioak gogorarazten digu garai hartan ere jatorrizko eskuizkribua ahaleginez eta begirunez balioesten zela, Bizkaiko eta Euskal Herriko historiarako zuen garrantziaz jabetuta.
Gure bisitak pertsonaia eta leku batera hurbildu gaitu, zeinak Bizkaiko memoriatik bereizezinezko ikurrak diren. Espero dut kontakizun honek Muñatoizen elkarrekin ikusi genuena are gehiago baloratzen lagunduko dizuela.
ETA BUELTA INTERMODALERA. BIDAIAREN AMAIERA.
Salazartarren bizitza gorabeheratsua entzun ostean, aurreikusitako ordua baino berrogei minutu beranduago, Intermodalerantz abiatu ginen berriro. Gorabehera handirik gabe iritsi ginen Bilbora, elkarri agur esan genion, eta bakoitza bere “gaztelura” itzuli ginen, non espero dugun ez gaituztela giltzapetu eta pozoituko Lope ospetsua bezala.
Egia esan, ustekabeko txangoa izan da hau, baina benetan, uste nuena baino aberasgarriagoa gertatu da, eta, beraz, pozik nago. Espero dut antzeko zerbait gertatuko zitzaiela nire bidelagunei; izan ere, egunero ez du batek denboran zehar horrela bidaiatzen, bostehun urtek banantzen dituzte Muñatoiz eta Bizkaiko meategiak, gure arbasoen bostehun urteko historia, eta denak bizkaitarrak. Benetako odisea izan da, eta bizirik atera gara erronkatik. Alajaina! Ez da gutxi.
Agur!!!
jl.aguirre
