Myanmar III


myanmar-19YANGON

Mendebaldean Rangun gisa ezagutua, Myanmarreko hiriburua izan zen 2005. urtera arte.  Gaur egun ere merkataritza aldetik hiririk garrantzitsuena eta populatuena da, 4.500.000 biztanle inguru baititu.

500. urte inguruan sortu zuten Mon etniakoek, garai hartan egungo herrialdearen hegoaldean nagusi zirenek. Hasieran Dagon izena izan zuen, hau da, “etsairik gabeko hiria”. Orduan Shwedagon pagodaren inguruan bizi ziren arrantzaleen herria baino ez zen.

Uste da Mon etnia Txinako hego-ekialdetik iritsi zela Birmaniara. Gaur egun, gutxi gorabehera, 1.200.000 pertsona bizi dira, batez ere, izen bereko eskualdean, mugakide dituela Andalango itsasoa mendebaldean eta Thailandia ekialdean, non, gehiengoa izan arren, beste etnia batzuekin partekatzen duten lurraldea, batez ere nonahi dauden birmaniarrekin.

Haien hizkuntzak antzekotasun asko ditu Kanbodian nagusi den khemererarekin. Oso superstiziosoak dira, oro har, beren xamanaren oharrei jarraituz.

Bere oinarri ekonomiko nagusia arroza landatzea eta baso-ustiapen edo basogintza da.

Myanmar britainiar protektoratua izan zen Birmania izenarekin 1824tik 1948ra. 1852ko bigarren anglo-birmaniar gerraren ostean, Rangun izenarekin, koloniaren hiriburu ekonomiko eta politikoa izatera pasa zen Yangon.

Hiriak, bere portuari esker merkataritza-gune garrantzitsu bihurturik, aberastasun handia izan zuen.

Bertan bizi ziren ingeles dirudunek beren seme-alabentzat eta, bide batez, konfiantza handieneko beren zerbitzarientzat irakaskuntza-sistema on bat izan zezan saiatu ziren. Esaten denez, 1900. urtean hango hezkuntza-maila Londresekoaren parekoa zen.

Garai hartakoak dira eraikin kolonial asko, eta gaur egun erakunde ofizialak daude gehienetan.

Nabari da inbertsioa dagoela auzo berriak eraikitzeko, batzuk, bereziki Lakuaren inguruan daudenak, luxu handikoak baitira, baina oso eremu behartsuez inguratuak.

Kaleak oso egoera txarrean daude, gaizki asfaltaturik eta zuloz beteta, eta argi eta garbi ikusten da agintariek zelako pobrezian sartu zuten herrialdea, batez ere diktadura-garaietan.

Espaloiak ere, berez oinezkoentzat ibiltzeko nahiko neketsuak dauden salmenta-postu eta “kale-jantokiengatik” (hiritarrek su txiki batekin janaria prestatzen dute, aurrez ordainduta, bitartekorik ez duten beste batzuentzat), oso egoera kaskarrean daude kasu askotan, baita orekarako arriskutsuak izan daitezkeen zuloekin ere.

Hiriaren ikuspegi orokor batean deigarriak gertatu zitzaizkigun, besteak beste:

  • Muino baten tontorrean zegoen Shwedagon pagoda handitik ikusmenean zegoen guztia.
  • Sule pagoda, berez nabarmentzeaz gain, hiriaren erdigune zaharra eta errepide nazionalen 0 kilometroa markatzen dituena.
  • Inguru pobre askoren eta aberats urrien artean aipaturiko kontrastea, nahiz eta fisikoki oso hurbil egon.
  • Trafiko itogarria bide nagusietan, ibilgailu oso zaharrekin oro har, baina motorrik gabe, han debekatuta baitaude (leku bakarra Myanmarren).

Debekua Junta Militarraren dekretuz egin zen, arrazoiaren ezelango azalpen barik.  Kondairak dioenez, une hartako agintariak, auto-ilara handi baten ondorioz amorratuta, agindu hori eman zuen bere bulegora iritsi bezain laster.

  • Garraio publikoaren kalitate txarra, autobus oso zahar eta gutxirekin (hobetzeko bidean dagoen sistema) eta egoera tamalgarrian dauden burdinbideekin.
  • Denda txiki ugari nonahi, salmenta-gune batzuk baita aparkatutako auto eta furgonetetan ere edo horretarako balio dezakeen edozein lekutan.
  • Lehen aipatu ditudan kaleko janari-postu ugariak, mendebaldekoon urdailerako oso egokiak ez direnak.
  • Askotan bero heze itogarria.

myanmar-20

Yangon (I)

Gure gidariak kontuan hartu zuen berandu iritsi ginela, eta hotelera zentzuzko ordu batean, 11:00etan, etorri zitzaigun bila.

Behar baino dezente lehenago jaiki ginen, ordutegi-aldaketa askorengatik eta gauzak ikusteko gogo handiagatik, zalantza barik. Gosaldu ostean, paseo bat eman genuen inguruetan, hurbil genuen trenbide gaineko zubi nagusia zeharkatuz (geltokia nahiko gertu dago), eta Sule izeneko hiribide nagusira sartu ginen, portura iristeko gehien erabiltzen den bidera. Izena ematen dion pagoda politera hurbildu ginen, udaletxearen egoitza den eraikin kolonial distiratsua ondoan duelarik.

Paseo hartan adrenalina-igoera “estreinatu” genuen, hau da, espaloiz aldatzea hiribide handi batean, non, beste batzuetan bezala, semaforo oso urriek ez duten ezer askotarako balio.

Hitzartutako orduan hotelean geunden berriro, eta han San Yu gure zain zegoen eta esan zigun aurreikusitako programan plan-aldaketa bat egin behar genuela, eta Bogyoke Market edo Scott Market ospetsuaren bisitarekin hasi behar genuela eguna, hurrengo egunerako (astelehena) planifikatuta zegoen arren, ezinezkoa baitzen orduan, jendearentzat itxita egoten baita.

Bazar handi bat da, estilo kolonialeko eraikin batean kokatua, 1926an eraikia George Scott gobernadorearen agintaldian.

Hoteletik irten eta lehenengo kalea eskuinera hartuta 200 bat metro egin genituen ezkerrera biratu eta trenbidearen gainean oinezkoentzat zegoen zurezko zubi batera iristeko. Gurutzatu aurretik, kaleko salmenta-postu batzuk ikusi genituen. Haietako batzuetan, imajina zitekeen edozein janari-mota saltzen zuten, probatu ez genituen kakalardo eta matxinsalto frijituak barne.

Itzuli behar genuenez, Isabelek –minak ez baziren– eta biok, haiek dastatzeko prest geunden bakarrak ginenez, pentsatu genuen hobe zela azken egunerako uztea, sabela kaltetzen baziguten ere. Azkenean ez genuen jateko aukerarik izan, itzultzeko orduan ohartu baikinen janari-postu haiek ez zeudela lehengo lekuan muntatuta.

myanmar-21

Scott Market oso handia da. Galdu egin zaitezke hainbeste saltokiren artean. Kolorez eta ekialdeko ohiko usainez beteta dago, batez ere espeziez.

Oso zabala, kale perpendikularretan antolatuta, nahiko garbia iruditu zitzaigun kanpokoaren aldean. Bitxiak, arropak, oinetakoak, artisau-lanak edo era guztietako jantziak neurrira ere eros daitezke, baita ohiko bazar, zoko edo azoka txiki bateko edozein objektu ere. Bide batez, errotulazio dezente dago ingelesez. Agian portura iristen diren marinelentzat.

Lehenik eta behin, dirua aldatu genuen gidariaren lagun baten dendan. Euro gutxi batzuen truke, goma batekin bildutako billete pila bat eman zigun, kasu honetan bere praketako poltsikotik aterata, lonjia baino praktikoagoa inondik ere zeregin horietarako.

Ordubete baino gehiago eman genuen esparru hartan barrena, ia ezer erosi barik, beste arrazoi batzuen artean, lehenengo eguna zenez eta hurrengoetan lekualdaketa asko egin behar genituenez, ez genuelako zamatuta ibili gura, eta, gainera, ez genekielako zer zen interesgarria, eta ez geundelako prezioetara ohituta, ez eta beharrezko tratuetara ere.

Pentsatu genuen azken egunean, astiarekin, izango genuela aukera berriro han lasai ibiltzeko, eta halaxe izan zen.

Bisita amaituta, inguruko kaleetan barrena ibili ginen, hain handia den hiri honen erdialdeko kalerik jendetsuenetan. Berriro azpimarratu behar dut saltoki asko daudela nonahi eta, bereziki, inguru honetan. Ez dakit asko salduko duten, zeren eta badirudi ez dagoela bezerorik ez dirurik hain eskaintza handirako.

myanmar-22

 

Sule pagoda aldera abiatu ginen. Oinarria, kupularaino proiektatzen dena, oktogonala du.
Lau sarrera ditu, gehiagotan ikusi genuen zerbait, bakoitza puntu kardinal batera begira. Estaltzen duen urre-xafla distiratsua da. Pentsatzen dut atzerritarrek askoz gehiago bisitatuko luketela, inguruan trafiko handia duen biribilgune baten erdian egongo ez balitz, ondorioz, irispidea arriskutsua baita.

Diotenez, Sule izan zen Yangonen eraiki zen lehen pagoda, eta 2.600 urte inguru ditu. Hala ere, nire ustez, herrialde hartako gauzen antzinatasuna, oro har, gehiegizkoa da, eta, gainera, lehen harria jarri zutenetik kontatzen dute, nahiz eta gero erabat suntsitua izan eta berreraiki zena ez izan lehen zegoenaren antzekoa.

Ez da bere tamainagatik nabarmentzen, baina bai, ezarpen handiko zentro erlijiosoa izateaz gain, manifestazio garrantzitsuen abiapuntua ere badelako, besteak beste, 1988an monje budistek egindakoena eta, batez ere, protagonista berberekin 2007ko irailean egin zirenena.

Monjeak, gobernu militarren laguntzaileak eta, horri esker, besteak beste, judizialki “ukiezinak”, boterearen aurka mobilizatu ziren irailaren 5ean. Gobernuak, krisi ekonomiko handi batek bultzatuta, egun batzuk lehenago erregaien prezioaren igoera eta erregaiak erosteko diru-laguntzen murrizketa konbinatu zituen, eta horrek gai horren kontsumitzailearentzako prezioa % 500 garestitzea ekarri zuen.

Berehala iritsi zen garraioen kostuaren igoera, eta, horren ondorioz, elikagaiak eta oinarrizko beste produktu batzuk garestitu egin ziren, bereziki hirietan, eta prezio-maila haiek erabateko miseriara hurbildu zituzten herritarrak.

Horrek albo-eragin bat izan zuen: monjeei ematen zitzaizkien dohaintzak, bai janaritan bai dirutan, izugarri jaitsi ziren eta haiek ezin zuten bizirik iraun eta are gutxiago beren bizi-maila pribilegiatuari eutsi.

Egoera bikoitz hori ikusirik, herriak zein gaizki pasatzen zuen eta, batez ere, eurek zein gaizki pasatzen zuten ikusita, agintarien aurka matxinatzea erabaki zuten manifestazioak antolatuz.

Lehenengoetako batean armadak eraso egin zuen, eta monjeen artean hiru zauritu izan ziren. Hortik aurrera dena okerrera joan zen. Herritarrek bat egin zuten eta manifestazioak oso jendetsuak izatera pasa ziren, kaleak bete eta Junta Militarra aldi baterako erreakzio-gaitasun barik utzi zuten.

Dena egun gutxi barru amaitu zen, Gobernuak monjeei lege-babesa kentzea erabaki eta ehunka atxilotu baitzituen.

Kolektibo hori berehala erretiratu zen kaleetatik, eta handik gutxira, herritarrek ere atzera egin zuten, haien aurkako errepresio bortitzaren aurrean, hildako eta desagertu ugari utzi baitzituen. Egun batzuen buruan dena iraganaren parte bihurtu zen. Miseria izan ezik.

Sule pagoda inguratu genuen baina ez aurrez haren edertasuna eta bitxitasuna miretsi barik, eta lehen aldiz ikusi genuen zelan merkataritzak indar handia duen eremu erlijiosoetan ere,

myanmar-23

Hurbil zegoen udaletxea, birmaniar estiloko eraikin bitxia, eta beste aldean Mahabandoola Garden parkea, diseinu kolonialekoa, alde batera utzi ostean, Pansodan St. kalera jo genuen. Han, britainiarren garaiko eraikin interesgarri batzuk daude, gehienak zaharberritze baten edo, gutxienez, pintura-eskualdi baten zain.

A esta zona colonial nos vino a recibir el chofer con la VAN para llevarnos a comer a un restaurante llamado El Elefante Verde, amplio, de buena calidad, donde empezamos nuestro “idilio” con la comida birmana.

Zona kolonial hartara txoferra etorri zitzaigun VANarekin ‘Elefante Berdea’ izeneko jatetxe batera eramateko bazkaltzera. Jatetxe zabala da, kalitate onekoa, eta bertan hasi genuen gure ‘idilioa’ birmaniar janariarekin.

myanmar-25

Eskuzapiak oso modu landuan jarri zizkiguten eta zelan muntatzen dituzten erakutsi ziguten.  Nahiko ondo jan genuen. Arroz-ogia eta birmaniar ogia, etxearen kontura, ez ziren falta izan.

Edariak, kasu guztietan bezala, gure kontura izan ziren. Botilako ura eta Myanmar garagardoa, Begok normalean Sprite-rekin batera, hartu genituen.

Jarraian, Shwedagon Paya ospetsu eta ikusgarrira joan ginen: 46 hektareako gune erlijiosoa da, eta tenplu ugari ditu barruan, estupa ikusgarri bat inguratuz.

Duela 2.000 urte baino gehiago sortu zen, Sule baino zertxobait geroago, baina arpilatze, lurrikara eta zaharberritzeen ondorioz, han ikusten den guztia modernoa da, duela 200 urtekoa gutxi gorabehera. Garbi esanda, zoragarria.

Kondairak dioenez, bi anaia merkatarik Buda bisitatu zuten Indian eta, haren filosofiara bihurturik, predikatzea erabaki zuten orain Myanmar den herrialdean barrena. Pozik horregatik, Maisuak bere bizarreko 8 ile oparitu zizkien, Birmaniako alderik onenean eraiki beharreko pagoda batean erlikia gisa gorde behar zituztela aginduz.

Aukeratutako lekua, bi ‘nat’en laguntzaz, muino bat izan zen, eta haren gainean eraiki zen. Hasierako kapera txikia amaitu zenean, gertatu ziren fenomeno naturalek (lurrikarek, tifoiek, ekaitzek eta abarrek) lekua egokiena zela baieztatzeko balio izan zieten.

myanmar-24

Zalantza barik, Myanmarko erlijio-esparrurik ospetsuena, bisitatuena eta garrantzitsuena da.  Bere estupa nagusia, zeinaren azpian gordetzen baitira ile santuak, 96 metro inguru goratzen da, 7.000 kilo baino gehiagoko urrezko xaflaz estalita dago eta barruan eta kanpoaldean diamante eta harribitxi ugari ditu txertatuta.

Esaten dutenez, Estuparen altuera handiak, puntan amaitzeak, goiko aldean “haizeak astintzen dituenean hildako guztiengatik otoitz egiten duten” metalezko kanpaitxoak izateak eta inguruan tximistorratzik ez egoteak ekaitzetan tximistak erakartzea eragin zuten, eta horrek, eraikinari eragiten zizkion kalteez gain, inguruko biztanleei pentsarazi zien energia berezia zuela, eta horrek santuago egiten zuela.

Tenplura sartzeko, beharrezkoa da estalitako lau eskailera zabaletako batetik igotzea. Eskailera horiek puntu kardinaletara begira daude, eta, haien ondoan, saltoki-sare oso bat ikus daiteke; hori, oro har, erromesek edo turistek bisitatzen dituzten leku guztietan errepikatuko da.

Sartu bezain laster, ulertu ez genuen zerbait iragartzen zuen kartel bat ikusi genuen. Birmanieraz idatzita zegoen. San Yuk itzuli zigun, baina ez dut mezua gogoratzen.

Estupa nagusi zirraragarria patio zabal batez inguratuta dago, eta bertan mota guztietako estupa txikiak, tenpluak eta kaperak daude, guztiak deigarriak eta batzuk oso deigarriak, Budaren irudiekin beti. Haietako batek Apirileko Feriako etxola bat zirudien.

myanmar-26

Multzoak, leku batzuetan bereziki, jolas-parke tematiko bat gogorarazten zuen.
Jende askorekin egin genuen topo han, seguruenik ohi baino gehiagorekin, igandea baitzen.
Erromesen joan-etorri etengabea zegoen, eta harrera-postu batzuk ere bai, itsulapikoak erantsita zituztenak, batzuk iritsi zirela ziurtatu nahian eta besteak dohainak jaso guran.

Monjeak zeuden, noski, egoera ezin hobean zeuden tunikaz jantzita. Gehienak gazteak, oso planta onekoak, 3 edo 4ko taldeetan zebiltzanak, eguzkitako betaurreko modernoekin eta azken belaunaldiko telefono mugikorrekin.

Nobizia gazteak ere ikusi genituen Budaren estatuen aurrean, erromesak, batzuk otoitzean, beste batzuk jaten, monjeak paseoan, kale-garbitzaile alaiez osatutako brigada pare bat zorua garbi edukitzeko ahaleginetan, eta, oi sorpresa, kutxazain automatiko bat, hirian aurkitzen zaila zen zerbait. Seguru asko limosnetarako dirua ateratzea errazteko egongo zen han jarrita.

myanmar-27

Estupa nagusiari atxikita Budaren irudiak dituzten zazpi tenplete daude, bat asteko egun bakoitzeko, non bisitariak eskaintzak egin ditzakeen bere jaiotza-egunarekin bat egiten duen hartan.

Birmaniarrek beren horoskopoak jaiotzen diren asteko egunean oinarritzen dituzte, ez zodiakoaren zeinuetan.

Horretarako, aska edo ur bedeinkatuaren ontzi txiki bat dago, non burruntzali batez ura hartu eta Budaren estatua txiki baten buru gainera botatzen den; monje batek eusten dio estatuari, eta elefante bat du oinetan, batzuetan marmol zurizkoa eta beste batzuetan urre-koloreko bainu batekin.

Nire jaiotza asteartean gertatu zela egiaztatu ondoren, tradizioari jarraitu nion, eta Buda eta pakidermoa, kasu honetan urre-kolorekoa, busti nituen aldi-kopuru bakoitian, kontrakoa egiteak zorte txarra dakar-eta.

myanmar-28


                         

myanmar-29

                                 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lasai-lasai ibili ginen paseoan esparru handian barrena. Ez dakit zenbat buda dituen, baina asko direla esan dezaket. Pagoda batzuetan pilatuta daudela dirudi. Normalean eserita irudikatzen dira eta batzuetan etzanda, kasu honetan beti alboz eta burua eskuineko eskuan bermatuta dutela.

Bisitarekin jarraitu genuen. Beste nobizia-talde handi samar baten ondotik igaro ginen. Desfile moduko bat egin zuten leku estrategiko batean jarri aurretik, argi egokiarekin, argazki-erreportaje bat egiteko turista-talde batekin. Haien gidaria aurretik zihoan, egokiena iruditzen zitzaion lekua markatzeko. Chinthe, birmaniar mitologiako animalia, erdi lehoi, erdi herensuge baten aurrean geratzea hautatu zuen.

Jakina, diru-kopuru esanguratsu bat ordaindu ostean, ohikoa omen zen hura, gure gidari maiteak berretsi zigunez.

myanmar-30

Shwedagon-ek miresmena sortzen du etengabe. Dena da urreztatua, aberatsa, distiratsua, oparoa. Kontraste gisa, kanpoan, berriz, pobrezia izugarria dago. Eta auzo txiroetako kaleetan, zikinkeria. Baina ohiko turistoi halako aberastasun eta oparotasunak zirrara eragiten digu, liluratu egiten gaitu.

Hainbat orduz egon ginen han eguneko egitaraua osatu zen arte, eta orduan hotelera itzuli ginen, nahiz eta ilunabarra galdu, hainbeste distirarekin ikusgarria zela esaten zutena.

Bidean, eta auzo etsigarrien artean, maila handiko eraikin-multzo bat, Myanmar Plaza, ikusi genuen: Melia hotel ikaragarri bat eta haren ondoan merkataritza-gune bat ditu, guztiz mendebaldeko itxurarekin.

Jardunaldi turistikoa bukatuta eta San Yuri agur esan aurretik, afaltzeko jatetxe bat gomendatzeko eskatu genion, eta Sakura dorreko 20. solairuan dagoenera bidali gintuen, hoteletik 20 bat minutura oinez, Thiripyitsay izenekora. Bertan, Isabelek eta Javik Australiako idi-haragia jan zuten, eta Begok eta biok Tasmaniako izokina.

Itzuli ginenean, Fernandok azaldu zigun izokina ipar-hemisferioko arrain bat dela.
Hala da, bai. Kontua da enpresa-talde batek arrain-haztegia muntatzea erabaki zuela Tasmanian, eta emaitza oso kalitate handiko arraina izan zen, inguruko herrialdeetan oso miretsia.

Leku hark, maila handikoa eta bikain apaindua, leihate handiak ditu, hiria gauez motel argiztatuta ikusteko aukera ematen dutenak.

myanmar-31

Hango prezioak oso altuak dira birmaniarrentzat eta neurrizkoak guretzat. Mendebalde-kutsukoa da erabat. Gertakari barregarri bat izan genuen afaltzen hasi aurretik.

Zerbitzari batek jakien argazki distiratsuz apaindutako karta aurkeztu zigun, eta beste batek guk eskatutakoa apuntatu zuen. Gero hirugarren bat etorri zen, erroilu zuri batzuk zituen erretilu batekin, eta laugarren bat, ur berodun pitxertxo metaliko batekin. Azkenak likidoa erroiluetara bota eta joan egin ziren. 

Zer izango ote da hau? Aperitiboa? Nork probatuko du?

Javik egin zuen lehen urratsa eta barrez hasi zen: eskuak garbitzeko eskuoihal txikiak ziren!

Trukean, 25 € inguru kobratu ziguten bakoitzeko.

Hotelera paseotxo bat emanez itzuli ginen. Atseden hartu beharra zegoen hurrengo egunean “fresko” egoteko. Hiriak kalean bizitzen jarraitzen zuen. Ez zuen beldurrik ematen ordu haietan oinez ibiltzeak. Oso segurua zen.

Azpimarratu behar dut, Yangonen bereziki, bertako herritarrek bide publikoan egiten dutela bizitzaren zati handi bat, non, lehen esan dudan bezala, aulkitxo eramangarriak eta sukalde txikiak jartzen dituzten, eta haietan beren elikagaiak prestatzen dituzte, eta, behar izanez gero, baita ingurukoenak ere. Jakina, higiene-araurik ez dago. Espaloian aurrera egiteko, batzuetan, haien artetik igaro behar izaten da, eta espezieen eta prestatzen dituzten elikagaien usainaz “gozatu”.

Hotelera itzuli ginenean han jarraitzen zuten. Eta goizean irten ginenean ere bai.

(jarraituko du)

Utzi iruzkina

Zure e-posta helbidea ez da argitaratuko. Beharrezko eremuak * markatuta daude