Antzinako Birmaniako zenbait erresumaren hiriburua izan zen. Inguruetan 4.000 tenplu budista baino gehiago eraiki ziren XI. eta XIV. mendeen artean, batez ere Anawrahta erregearen bizialdian eta haren babesarekin.
Anawrahta Minsaw (Bagan 1014 – 1077) birmaniar aberriaren aitatzat hartzen da.
Pagan izeneko erresuma sortu zuen, Irawadi ibaiaren inguruko lur guztiak bateratuz, eta beste eskualde periferiko batzuk jarri zituen bere agindupean.
Haren tronuratzeak Birmaniako Historiaren hasiera markatu zuen 1044. urtean.
Bere garaian, Pagango erresuma, khemerrenarekin batera, Indotxinako indartsuena izan zen.
Marco Polok hiri hau ezagutu zuen eta txundituta geratu zela idatzi zuen. Garai hartan 14.000 tenplu baino gehiago izan zituen. Gaur egun 4.446 gelditzen dira zutik, gehienak bisitagarriak. Zonaldeko sismikotasunak eragina izan du murrizketa horretan..
Marco Polok (Venezia, 1254 – 1324), merkatari eta bidaiari ospetsuak, Rustichello de Pisari –Genovako kartzelako ziega-kideari, non pare bat urte eman baitzituen preso bere bizitzako azken urteetan– diktatu zion gure artean “Marco Poloren bidaiak” izenez ezagutzen den bere kontakizun ospetsua.
Bertan haren odisea kontatzen da, 15 urte zituela hasi zena; aitak eta osabak erabaki zuten Ekialde Urruneko herrialdeetarako itzuleran eramango zutela; izan ere, herrialdea haiekin merkataritzan ziharduen Veneziak Zetaren Bidean zehar, oihal aberats eta finak ez ezik, garai hartan hain miretsiak ziren espezia eta beste produktu batzuk Mendebaldera ekartzeko.
Bere kontakizunean esaten digunez, 19 urte eman zituen Kublai Khan mongoliar enperadorearen gortean Pekinen, eta garaiko txinatar-mongoliar kulturaz blai egitea lortu zuen.
Liburuan, besteak beste, kontatzen digu Khan handiaren aholkularia izan zela hiru urtez, Txinako hiriak hartzen lagundu zuela setio-materiala eraikitzen lagunduz, eta gortean bolboraren erabilera baketsua ezagutu zuela, baita diru-paperarena eta espagetiena ere (badirudi hori ez dela egia), beste hainbat berritasunen artean.
Aurkikuntza handia gertatu zitzaidan Gari Jennings-en “The Journeyer” (El Viajero – Marco Polo) izeneko eleberri historiko bikaina irakurtzea, eta asko ez dela berrirakurri dut.
Behin baino gehiagotan planteatu zen Bagan Gizateriaren Ondare izendatzeko aukera, baina hori ez zen gertatu gu iritsi aurretik, bere garaian boterean egon ziren militarrek egindako berreraikuntzek ez zutelako behar besteko kalitaterik.
2019an, gure bidaiatik bi urtera, tenplu-eremu hori Gizateriaren Ondare diren monumentuen artean sartzea lortu zuen Myanmarreko gobernuak.
Unescok honela definitu du:
Myanmarreko erdialdeko lautadan, Irawadi ibaiaren ezkerreko ertzeko bihurgune batean kokatuta, Bagan leku sakratua dago. Hango paisaian obra artistiko eta arkitektoniko budista bereziki ugari eta askotarikoak daude.
Zortzi elementuz osatuta dago, eta tenplu, estupa, monasterio eta erromesaldi-leku ugari daude, baita aztarna arkeologikoak, freskoak eta eskulturak ere. XI. eta XIII. mendeen artean, Bagan antzinako hiria buda-inperio garrantzitsu baten hiriburua zenean, eskualde hartan loratu zen zibilizazioaren lekukotasun ikusgarria da. Inperio hartan erlijio-jaiera zein bizia zen adierazten du dauden monumentu arkitektonikoen multzoak.
Bere kontserbaziorako arazorik handiena aldiro-aldiro astintzen duten lurrikarak dira. XX. mendean, adibidez, 500 baino gehiago zenbatu ziren inguru hartan, eta okerrena 1975eko bat izan zen, Richter eskalan 8. mailara iritsi zena, eta giza kalte eta kalte material handiak eragin zituena.
Bereizi egin behar dira “Bagan berria” eta “Bagan zaharra” izeneko hiriak, biak elkarrengandik oso hurbil daudenak. Biak txikiak izanik, berrian bizi dira gehien, 22.000 pertsona inguru, eta zaharra ia abandonatuta dago militarren garaitik.
Hiri horretan argazki bat erosi genion oso profesional ohoratu bati. Gehiegi ordaintzeaz gain, etxera iristean konturatu gara bere tamainak ez dituela hemen salgai dauden markoen neurri estandarrak betetzen.
San Yuri esan genion tokian tokiko ohiturak ezagutzea gustatzen zitzaigula. Eta, gure ustez, hori egiteko modurik onenetako bat herri edo hiri bakoitzeko azokak goizean goiz bisitatzea zela, jende gehien erosten ari zenean.
Baganeko azokara joanez hasi genuen eguna. Saltokien artean ibili ginen, produktuak lurrean trapuen gainean edo zurezko kaxen gainean jarrita zeuden, asfaltatu gabeko eta osasun-neurririk gabeko esparru batean.
Behin eta berriz galdetu genuen zer zen halako edo bestelako zera hura. Batean, fruta eta barazkiak, arrain lehorra eta espeziak saltzen ziren postu ugari ikusteaz gain, ontziratu gabeko olioen salmentari beha egon ginen, bereziki kakahuete-olioa zen, Mediterraneotik hain urrun dagoen eta gure oliba-zuku preziatua ezagutzen ez duen herrialde hartan gehien erabiltzen dena.
Puntu honetan ohitura bikain bat hartu genuen: geure aurrean egindako txurro edo borrekin tea hartzea; jarleku txikietan eserita kontsumitzen genuen, oso aulki eta mahai baxuak izaten genituen eta.
Higienerik ezak inguratzen gintuen. Nahiko hondatuta zeuden katilu eta mahai-tresna urriak garbitzeko, bi balde erabiltzen zituzten: bata urarekin, eta agian iraganeko uneren batean xaboi pixka batekin, ustez, ontziak xaboitzeko; eta beste bat urarekin bakarrik xaboia kentzeko, baina, elementu likido edo isurkariaren kolore eta uhertasunetik ondorioztatu genuenez, ez zuten aldatzen desiragarria litzatekeen maiztasunez.
Heldulekuetatik oratuta, katilua segundo batzuez murgiltzen zuten lehenengoan, eta berehala errepikatzen zuten ekintza bigarrenean, xaboia kentzeko, antza. Uste dut simulakro hutsa zela egiten zutena.
Txurroak arroz-irinezkoak eta kakahuete-oliozkoak zirela deduzitu nuen. Haien elikaduran oso ohikoak diren produktuak direlako, besterik gabe.
Zalantza barik, merkatuetako onena bertako jarduera zen, produktuak beren usain eta koloreekin, eta erosleak eta saltzaileak ekinean ikustea.
Ondoren, Shwe Dagon pagoda urrekara ikustera joan ginen, Bagango benetako harribitxia, 900 urte baino gehiago dituena. Eraikuntza, lehen aipatutako Anawrahta erregearen agintaldian hasi zen, eta haren seme eta oinordekoak amaitu zuen.
Erdiko estupa, ohi bezala, tenpluz inguratuta dago. Barruan Budaren hortz bat eta hezur bat omen daude.
Hainbat lurrikarak kaltetu dute. Goiko aldea zaharberritzen ari ziren. Beheko terrazak dira zaharrenak.
Pagoda inguruan 37 nat daude eta, beste behin ere, esparruaren zaindariak dira. Haietako batzuk fededunek gurtzen dituzte dohaintzak eginez, batez ere eskudirutan, babesa lortze aldera.
Tenpluetako batean, aita baten irudia, eskuinean semearena zuena, gurtzen zen, barrutiaren santu ongileak baitziren. Jarraitzaile dezente dituztela egiaztatu ahal izan genuen, batez ere lehenak, irudi bakoitzaren ondoan zeuden ontziek erakusten zuten bezala, haietan, kopuru txikitan bada ere, modu jarraituan dirua sartzen baitzen.
Hurrengo bisita Dhamayangyi pagodara izan zen, “pagoda krudela” ere deitua. Narath erregeak agindu zuen eraikitzea 1167. urtean, zeudenen artean handiena izan zedin. Hil zenean proiektua bertan behera utzi eta osotu gabe geratu zen, gutxi gorabehera orain ikusten den bezala.
Errege hura aita eta anaia nagusia, legezko oinordekoa, hil ostean iritsi zen tronura. Entzutetsua izan zen haren erregealdia, bere menpeko eta etsaiekin erabilitako metodo krudelengatik.
Bere bizitzako azken urteetan damutu egin zen bere portaeraz, berraragitzean izan zitzakeen ondorioen beldur, eta, beraz, merezimendu handiak egitea erabaki zuen, bere edertasunagatik eta, batez ere, tamainagatik nabarmenduko zen pagoda bat eraikiz.
Baina ez zuen bere gogorkeria guztiz alde batera utzi. Adibidez, erabat adreiluz egina dago, eta eraikuntza-garaian adreiluen artean gehienezko distantzia bat ezarri omen zuen. Akatsen bat baldin bazegoen, nahiz eta oso txikia izan, igeltseroari, gainerako langileen aurrean, atzamarrak mozteko eta barruko hormen artean geratzen ziren hutsuneetara botatzeko agintzen omen zuen.
Tenplura lau sarreratatik sartzen da, ohi bezala lau puntu kardinaletara begira daudelarik.
Budaren estatuetako bat etorri behar duenari dagokiola esaten da.
Goiz batean, Buda landan paseoan zebilela, bere gogoetetan barne bilduta, erreka batek zeharkatzen zuen eremu batera iritsi zen eta ez omen zuen ikusten zelan zeharkatu lokatzez zikindu barik.
Buda ikusi zuen baserritar bat lasterka joan zen ibilguan etzatera, eta esan zion: “Zeharka ezazu ur-emaria zubi gisa erabiliko duzun nire gorputzaren gainean zapalduz; hori izango da niretzat bizitzan izan dezakedan ohorerik handiena”.
Maisuak, detaileagatik esker onez, iragarri zion bosgarren Budak, etorriko zen hurrengoak, bera berraragitzean egingo zuela
Bisitaldian katalanen talde batekin topo egin genuen. Haien gidari birmaniarrak hitz miresgarriak esan zizkigun gureaz, izan ere, bere maisua izana omen zen.
Tenpluaren kanpoaldean txotxongilo-saltoki bat zegoen, oso txotxongilo zaleak dira bertakoak, sinpleak baina oso deigarriak diren gerlari eta nat-en irudiekin. Zegokion erosketa egin genuen.
Jarraian, Sulamaniren tenplua bisitatu genuen. Haren argazkia bidaiara eraman genuen Gida Urdinaren kontrazalean ageri da (Isabel eta Javik LonelyPlanet eroan zuten). Tenplua XII. mendean eraiki zuten, adreiluz. Goiko aldea lehen aipatu ditudan lurrikaretako batek suntsitu zion.
Ananda tenplu txundigarriarekin jarraitu genuen. Egia izanik ere informazio gehiegi jasotzen eta bisita larregi egiten ari ginela pagoda eta tenpluetara, monumentu berezia da.
1185ean hasi ziren eraikitzen. Budaren lehengusina eta idazkari bati, Ananda izenekoari, eskainia dago, sanskritoz ‘bedeinkazioa’ esan nahi du.
Haren eraikuntzak mon eta indiar estiloak nahasten ditu. “Westminsterreko abadia budista” deitzen zaio.
Barruan, Budaren antzinako irudiak daude. Gaur egungoekiko aldea da, funtsean, XI. eta inguruko mendeetan tunikak gorputzari itsatsita irudikatzen zirela, erabat inguratuz gorputza, baina hain finak izanik zilborra eta muskulatura nabaritzen dira jantzita ere; aitzitik, estatua berriagoek jantzi lodiagoak dituzte eta eremu zabalagoa uzten dute agerian (estali barik).
Deigarria da, halaber, Buda normalean zutik dagoela, atleta-itxurarekin.
Esaten denez, eraikuntzaren bultzatzaileak, nekez uler daitekeen irizpide bati jarraituz, orain “lehen harria” deituko genukeenaren azpian haur bat bizirik ehorztea erabaki zuen, zentroaren araztasuna nabarmendu nahirik eta, bide batez, bere arima nat bihurtu ostean, pagoda eta lekua zaindu zitzan.
Esan dezadan lehenik ez dudala neure burua espezialistatzat jotzen jainkoentzako sakrifizioen gai malkartsu honetan, eta ezagutza-maila apal batera ere ez naiz iristen gai honetan. Baina bai ikusi dut, antzina-antzinatik, gizadiak bere jendearen arteko kutun edo maiteenen sakrifizioak eskaini izan dituela, dagokion jainkoarekiko menekotasunaren adierazgarri handien gisa.
Ezagunak dira maien kulturetan birjinen sakrifizioak edo inken kulturan haur nobleen sakrifizioak beren morroiekin, baita historiaurrean indoeuropar tribuek egiten zituztenak ere. Edo, zuzenago esanda, kristauen jainkoak bere seme bakarra sakrifikatu zuen, “gizateriaren salbamenerako”.
Horrelako izugarrikerien artean, Mazedonian, Estrimon ibaiaren bokalean dagoen antzinako Anfipolis hiriaren fundazioa santutzeko egin zena dago:
Xerxes I.ak sortua K.a. V. mendean, Ennea Hodoio edo 7 bide (bertan bat egiten zutenak) izenez, haietako bakoitzaren hasieran purutzat jotako gazte bikote bat bizirik lurperatzeko agindu zuen erregeak.
Ez diot uko egiten Erroman jainkoei egiten zitzaizkien beste sakrifizio-mota batzuk kontatzeari, non, Errepublikaren garaian behintzat, ez baitzen egiten hiritar erromatarren giza sakrifiziorik. Baina hiritarrak ez zirenekin eta barbaroak deiturikoekin egiteko ez zuten arazorik. Batez ere gurutziltzatzeen bidez.
Erromaren kasuan, animaliak erabiltzen zituzten hilketaren unean jarraitu beharreko erritu oso konplexuekin, eta amaitzeko erraiak aztertzen zituzten etorkizuna eta egin beharreko ekitaldiaren egokitasuna iragartzeko, ekintza politiko edo zibil bat izan, estatu-hileta bat edo patrizioen arteko ezkontza bat izan.
Hemen deskribatuko dudan urteroko salbuespen batean izan ezik, ez zuten zaldirik sakrifikatzen, beren armadan zuten paper oso garrantzitsuagatik, duda barik.
Urriko idusek (hil bereko 15ean) kanpaina militarren garaiaren amaiera adierazten zuten, eta egun hartan lasterketa bat egiten zen Marteren Zelaiko soropil gainean, Erroma errepublikarreko Serviar Harresien aurrean.
Urteko gerra-zaldirik onenak binaka lotzen zitzaizkien gurdiei eta arrapaladan joaten ziren; bikote/pare irabazlearen eskuin aldeko animalia Urriko Zaldi bihurtzen zen, eta Flamen Martialis edo gerraren jainkoa zen Marteren apaizak sakrifikatu egiten zuen erritualki lantza batekin. Ondoren, genitalak eta burua mozten zizkioten: genitalak berehala Erromako tenplu zaharrena zen Regiako etxe sakratura eramaten ziren, han odola isuri eta Vestaren Birjinei emateko, Vestaren sugar sakratuan errausten zituztelarik; gero, errautsak pastel-orearekin nahasten ziren, eta Romulo lehen erregeak Erroma sortu zueneko urteurrenean eskaintzen ziren.
Burua, berriz, behar bezala apainduta, herritar xumeen bi talderen artera jaurtitzen zen, bata Subura auzokoa, eta bestea Via Sacra auzokoa, eta haiek oso gogor lehiatzen ziren buruaren jabetzagatik. Suburakoek irabazten bazuten, burua Mamilia Dorrean iltzatzen zen; Via Sacrakoek irabazten bazuten, burua Regiaren kanpoko horman iltzatzen zen.
Erritual hartan, hain zaharra izanik inork ez zuen haren jatorria gogoratzen, Erromako onena Erregiako botere bikiei (gerrari eta lurrari) sakrifikatzen zitzaien. Haiei zor zien hiriak bere indarra, oparotasuna eta betiko aintza.
Urriko Zaldiaren heriotza iraganaren dolua eta etorkizunaren ikuspegia zen aldi berean.Iturria: El Caballo del Cesar. Colleen Maccullough.
Beste tailer bat bisitatu genuen, gai desberdin eta interesgarri batekin: banbu gaineko lakatua. Bitxia da nola egiten den eskuz eta zer emaitza lortzen den. Jakina, saltzen zutena industriala ote zen ziur jakiterik ez zegoenez, lehenik turista “berotzen” zuten eta gero “urrezko prezioan” ontziak jartzen zizkioten eskura.
Ilunabarra ikustera joan ginen tenplu txiki baten gainaldera, eta bertara iritsi ginen lehenengook sartu ahal izan ginen, bai, baina geroago iritsi zirenek beste leku batzuk bilatu behar izan zituzten. Okupa zitezkeen bi terrazetako lehenengoaren lehen lerroa Isabel eta Javik bete zuten. Hala ere, geroago iritsi zen andre batek, haien atzean lurrean eseri ostean, oinak lehen ilarakoen artean jarri eta bultzaka-bultzaka sartzen joateko trebetasuna izan zuen, lekurik onena lortu arte. Bego eta biok bigarren ilaran egon ginen bizkarra horma baten kontra jarrita.
Afaltzeko ordua iritsi zen. Lehenago, turistentzat zen eta txotxongilo-ikuskizuna zuen jatetxe batera joan ginen: San Yuren erantzuna izan zen aurreko egunean egin genion eskaerari. Leku on bat bilatzen saiatu zen, baina ez zuen lokalarekin harremanetan jartzerik lortu, eta iritsi ginenean ez zegoen mahairik libre eszenatokiaren ikuspegi onarekin, eta, beraz, haren aholkuei jarraiki, hurrengo egunerako utzi genuen.
Hori ikusita, aurreko gauean afaldu genuen jatetxera itzuli ginen. Bidean ginela, San Yuk beste gidari baten deia jaso zuen; antzokiaren inguruan zegoen turista-talde batekin, eta nire liburu-irakurgailu digitala zeukan hark. Haren bila joan ginen. Egoera ezin hobean jaso nuen, plastiko gardenezko paperean bilduta.
