Aspaldi, haurrek bazekiten behi izeneko animalia batzuk existitzen zirela, eta haiek ezagutzen zituzten! Bazekiten esnea ematen zutela, esnea ez zela berez irteten, ez zela zuhaitzetan hazten, eta ez zela fabriketan egiten, behien ugatzetatik ateratzen zutela baizik jezten zituzten gizonek.
Gainera, aldi berean, behiek behi txikiagoak zituzten, behikumeak. Hauei izen desberdina ematen zitzaien jaiotzen ziren lekuaren arabera. Beste leku batzuetan aratxe edo txahal ere esaten zitzaien. Hazi ahala, zekor bihurtzen ziren, handi egin eta behi edo zezen bihurtu arte.
Baina, gaur egun, gurasoen bizimoduaren ondorioz, hirietan murgilduta, autoz, eraikin handiz eta jende ugariz, ordenagailuz eta mugikorrez inguratuta, asko dakite motoei eta makina zaratatsu ugariri buruz, baina oso gutxik dakite zer den behi bat eta are gutxiagok ikusi dute bat eta ez dakite zertarako balio duten edo nola bizi diren. Batzuek publizitate-hesitako marrazkiengatik ezagutzen dituzte, baina hori da dena, ez dute inoiz bat ikusi!
Gure istorioa herri nahiko txiki batean gertatzen da, larre deritzen belardi zabal ugari dituen batean. Ah!, ia ahaztu zait, herria Kantabrian dago eta gutxi gorabehera beste herrien bezalakoa da. Apaiza, eliza, alkatea, udaletxea, irakaslea, eskola, botikaria, farmazia, gasolindegi handi bat, inguruko garrantzitsuena -kamioi guztiak bertan geratzen dira gasolina hornitzeko- eta hotela ditu, non handik igarotzen den jendea geratzen den, gauez, lo egiten. Berriz ere ahazten zitzaidan beste gauza bat. Geltokia ere badu, tren-geltokia. Haurrak eta helduak hara joaten dira paseatzera edo aspertzen direnean, trenak nola igarotzen diren ikusteko, buruak banderarekin irteera ematen ikusteko, bidaiariak igotzen eta jaisten etab. Hala, distraitu eta badute zertaz hitz egin.
Baina herriak duen onena bertako biztanleak dira, jende zoragarri mordoa -gehienak abeltzainak-, elkar ezagutzen dutenak eta oraindik ere hitz egiteko gelditu egiten direnak. Abereez, larreez, euria edo eguzkia egingo duen, batzuez eta besteez hitz egiten dute, suertatzen denaz, baina elkarrekin hitz egiten dute! eta, horrela, herriaren harmoniari eusten diote.
Beno, auzokoren batek ez du beste batekin hitz egiten, baina gutxienak dira, eta ia beti txorakeriengatik, pixka bat pentsatzera geldituz gero seguru barregarri eta txiki sentituko liratekeenak, Baina batzuk horrelakoak dira, zer egingo diogu, ba!
Herrian, basetxez betetako auzo bat dago, batzuk besteen ondoan gehienak, behean korta, etxebizitza lehen solairuan eta lastategia goiko solairuan dituztenak. Pentsa zenbateraino hausnartzen zuten hiritarrek, ezen haien etxebizitza erdian kokatzen baitzuten, behien beroaren eta belar lehorraren artean, neguko egun hotzenetan ere etxeko beroa gordetzeko. Etxeak harrizkoak ziren, horma oso lodiekin, neguan beroari eta udan freskotasunari eusteko. Atarian harrizko eserleku bat edukitzen zuten, “el poyo” gaztelaniaz, tokiaren arabera izen desberdina zuena. Udako gauetan baserritarra atseden hartzera edo fresko jatera esertzen zen lekua zen.
Auzoak eskorta bat zuen, eta bertan uzten ziren gurdiak, esne eltze handiak, arto-malutak mozteko makina, eta handik ibiltzen ziren katuak aurrera eta atzera. Gizonek, atseden hartzen zutenean, zigarroa egiten zuten hantxe, zakua, belar multzoa, lurrera botaz. Gainean etzaten ziren eta lasai-lasai, sega ziztatzen zuten, zorrozten ari balira bezala. Trebetasun eta punteria ariketa bat. Lana segari kolpe lehor eta harmoniatsuak ematean zetzan, lurrean aldez aurretik sartutako ingude txiki batean oinarrituta, hari hortz batzuk egiteko, belarra moztu eta abereei jaten emateko. Han elkartzen ziren gizonak eta emakumeak. Landako gauzez hitz egiten zuten, auzoan gertatzen ari zenaz, herrian, eta abar.
Ukuiluan edatoki bat ere bazegoen, eta bertara ateratzen zituzten behiak egunean behin edo bitan, edan ahal izateko; hala ere, batzuek nahiago zuten ukuilura ur kuboak eraman, behiek bertan edan zezaten.
Etxetxo haietako baten ukuiluan behi bat erditzeko zorian zegoen, oso handia, eta lehertzear zituen ugatzak, handi-handiak!
Gau batean, gau-gauez, denak lo ziren bitartean, intziria entzun zen ukuiluan. Ugazaba bat-batean esnatu zen, ukuilura jaitsi zen eta behia erditzear zegoela ikusi zuen. Ziztu bizian, emazteari deitu zion: Andra! Andra!
Hau esnatu eta senarrari entzun zion esaten: Behia erditzear dago! Erditzear dago! Azkar, deitu auzokideren bati lagun gaitzan. Emaztea berehala jaiki zen ohetik, eta ondoko etxeko auzokideari deitzera joan zen. Ukuilura iritsi zirenean, ugazaba txahaltxo baten hanketatik tira egiten ikusi zuten, behia minez orro egiten zuela. Denek lagundu zioten erditzen, eta min gutxiago izaten. Txahal eder bat atera zen, horia eta zuria, odolez zikindua eta ezin zena zutik jarri. Beraz, egin zuten lehenengo gauza lana banatzea izan zen: batek ama ondo garbitu zuen eta manta batekin estali zuen hotz gera ez zedin, besteak txahala hartu zuen eta ondo garbitu ondoren lasto lehor pila baten gainean utzi zuen.
Hori egin ondoren, ongi garbitu eta gosari eder batekin ospatu zuten. Geroago, familiako gainerako kideekin itzuli ziren. Denak zeuden harrituta txahalaren edertasunarekin eta zein izen jarriko zioten hasi ziren pentsatzen. Gizonetako batek esan zuen: egia esan oso ederra da eta mutur zuri oso polita du, Bocalinda (“Aho eder”) deitu diezaiokegu. Denei iruditu zitzaien ondo.
Bien bitartean, zutik jartzen saiatzen zen, baina ez zuen lortu. Zutik zegoela zirudienean, hankek huts egiten zioten eta behin eta berriz erortzen zen. Ordu batzuez saiatu ondoren, lortu zuen! Ez zen berriz erori eta zutik geratu zen.
Segituan sentitu zuen gosea eta, orduan, gizonetako batek ama jetzi zuen, esnea balde batean bildu eta Bocalindari eskaini zion, baina berak ez zuen hura hartu nahi. Berak nahi zuena amaren titia hartzea zen, kume guztiek txikitan egiten duten bezala, ez esnea latorrizko balde hotz batetik edatea. Baina hori aspalditik ez zen egiten, amaren titiak hondatu eta gero jeztea ezinezkoa edo oso zaila izango ote zen beldurrez, eta goiz hartan esnerik gabe geratu zen.
Apur bat gerago, gizonetako beste batek berriz hartu zuen baldea, esnez bete, eskua barruan sartu eta hatz erakuslea gorantz jarri zuen. Gero, Bocalindaren muturra kuboaren barrura sartu eta hark amaren titia zelakoan, miazten hasi zen, eta gose zenez, urduritasunez edan zuen esnea, edan eta edan. Orduan, gizonak hatza kendu zuen eta txahalak esne guztia bukatu zuen arte jarraitu zuen edaten.
Hanketan indar pixka bat har zezan, egunero paseatzen zuten pixkat ukuiluan. Gainera, haurrek harekin jolasten zuten horrela. Eskutan hartzen zuten, laztandu egiten zuten, ausartagoek eskua sartzen zioten ahoan, eta, jakina, eskua lerdez beteta ateratzen zuen! Bocalinda auzoko haurren jostailu gogokoena bihurtu zen. Egun batzuetan bakarrik ibiltzen uzten zioten, baina oraindik praktika handirik ez zuenez, estropezu egiten zuen guztiarekin, eta ur-balde bat botatzen ez zuenean, esnezkoa zen, arrastelua zapaldu eta puskatu egiten zuen, eta, beraz, ederrak egiten zituen.
Pixkanaka, hazten joan zen, eta esnea ez zuen hain gogoko. Orain “bigantxa” zen eta belar freskoa jaten zuen, behiei gehien gustatzen zaiena, hain zuzen. Neguan, belar gutxi zegoenean, lasto lehorra eta pentsuak ematen zizkieten jateko, baina ez oso garestiak zirelako eta kamioietan eraman behar zirelako oso urrutitik.
Orain, jadanik biga handi eta eder bat izanik, hura ezkontzea eta alabatxoak izatea pentsatu behar zen, eta horrela behi handi bat egin, esnea eman eta beste behi nagusiekin batera esnea saltzeko fruitua emango zuena, abeltzainak negurako pentsuak eros zitzan, baserriko lanetan lagunduko zion zaldi bat, larreen alokairua ordaindu eta familia mantendu ahal izateko.
Beraz, egun batean, auzora zezen gazte bat ekarri zuten, ukuilutik hara eta hona eraman zuten, Bocalinda ukuilutik atera zuten eta, hauxe galdetu zioten: Zer iruditzen zaizu hau senar bezala? Pare bat aldiz goitik behera begiratu ondoren, ongi zeritzola erantzun zuen, gogoko zuela, baina hobeto pentsatu behar zuela. Gero, zezena eraman zuten, eta egun batzuen buruan bi edo hiru aldiz ekarri zuten berriro, gogoko zuela ziur egon zen arte. Azkenean baietz erantzun zuen, harekin ezkondu eta senar gisa hartu zuen. Haurdunaldiko hilabete batzuen buruan, oso trakets eta astun sentitzearen ostean, erditzearen ordua iritsi zen, iluntzean!, lasai-lasai eta min handirik gabe, abeltzainaren familia osoak lagunduta eta zezen gaztearen begirada arretatsuaren pean. Kumea jaio zenean, zezentxo eder eta bihurri bat, zutik jartzen saiatzen zena etengabe, oso eroso eta lasai sentitu zen eta atseden hartu zuen.
Hemendik aurrera esnea eman, semetxoa zaindu eta abeltzainari familia mantentzen lagundu ahal izango zion, eta gauza horietan pentsatuta eta zezen gaztearen muturrak laztanduta, lo geratu zen.
Egun horretatik aurrera, erditzetik indarberrituta, hura jezten hasi ziren, egunean bi aldiz! Lehena goizeko seietan, eta bestea arratsaldeko bostetan. Egunean batez beste hogeita hamabost litro esne ematera iritsi zen, kopuru handia, beraz Bocalinda oso pozik zegoen, ukuiluan esne gehien ematen zuen behietako bat baitzen. Gainera, bizpoza eta alaitasuna ez zuen galdu, eta larreetara eramaten zituztenean, etzanda egon beharrean, paseatzen saiatzen zen, eta, horrela, sasoian egotea lortzen zuen, eta besteen inbidia pixka bat izaten zen.
Poz-pozik zegoen!, egun osoa ematen zuen jaten eta hausnarrean, esne gehiago eta hobea emateko.
Oso pinpirina zenez, beti garbi eta txukun egoten saiatzen zen. Ez zituen euliak batere gogoko, beraz, bat soinean jartzen saiatzen zenean, isatsarekin uxatzen zuen.
Urteak igaro ahala, Bocalinda hazten zoan eta ukuiluko bizitzari erreparatzen zion. Halako batean, abeltzainak behi nagusienetako bat oso ongi garbitzen zuela ikusi zuen. Apatxak moztu zizkion jaioberri batenak bezalakoak utzi zizkion. Baina, aho bete hortz utzi zuen hari edateko bi botila ardo eman ziola ikusi zuenean. Zoratu egin zela pentsatu zuen. Gero, beste batek kontatu zion hurrengo egunean azokara eramango zutela behi hura eta, horrela, behia pozago joango zela, itxura hobeaz, hura saltzea errazagoa izan zedin.
Bocalindari ez zitzaion bidezkoa iruditu, emandako esne guztiaren ondoren, behi hark abeltzainari lagundu zion guztiaren ondoren, orain apur bat nagusia zelako eta lehen bezainbeste esne ezin zuelako eman, gazte bat erosteko salduko baitzuten. Orduan, bere mutur ederra okertu zuen eta abeltzainari begira, hauxe esan zion bere buruari: Hori ez didazu niri inoiz egingo!, bizitza osoan zehar emango dizut esne mordoa eta ez duzu ni saltzeko arrazoirik izango. Urte luzez jan eta hausnartu zuen, txahal eta txekor asko izan zituen, eta denentzat nahikoa esne eman zuen beti, eta gainera sobratu zitzaion abeltzainak zati bat saldu ahal izateko eta horrela bere familia mantentzen laguntzeko.
Behin, sagar ugari zegoenez eta usteldu egingo zirenez, haiek bota ordez behiei eman zizkieten jan zitzaten. Benetan gozoak zeuden! Zoritxarrez, behi bati muina trabatu zitzaion eztarrian, eta puztu eta puztu egin zen, lehertzear zegoen puxika zirudien. Guztiak ikaratu ziren, baina inork ez zuen ezer esaten edo egiten, begiratu baino ez. Halako batean, Miguelek guraize batzuk eskatu zituen, eta indar ikaragarriaz, behiaren bizkarrean sartu zizkion. Jendea paralizatuta geratu zen hil egin zuela pentsatuz!
Jarraian, burrunba ikaragarria entzun zen, jendea are gehiago beldurtu zen. Zulotik bat-batean atera zen airea zen, hegazkinak aireratzean ateratzen duen zarata zirudien. Miguelen ausardiari eta lan onari esker, behia salbatu zen. Handik gutxira, albaitaria etorri zen, ideia onarengatik zoriondu zuen, behia sendatu zuen eta bakoitza bere etxera jan zen pozarren.
Urte hauetan zehar, belarra mozteko garaian, abereek neguko hilabete hotzetan jana izan dezaten gizonek zein emakumeek hura mozteko, lehortzeko eta lastategian pilatzeko gogor lan egiten dutela ikusi zuen.
Baina gehien gustatzen zitzaiona, afaltzera joan baino lehen iluntzean, lana amaitutakoan, ukuiluan gizonezkoen solasaldiak entzutea zen. Atseden hartzen zuten, eta lasai-lasai egoten ziren egun osoko lan nekagarriaren ondoren. Izan ere, ez baitzuten denborarik izan elkarrekin hitz egiteko edo barre egiteko. Solasaldi batzuk asko luzatzen ziren, eta gizonezko batzuk zuzenean joaten ziren ohera afaldu gabe.
Bocalinda gero eta nagusiagoa zen, haren kumeek ere kumeak eduki zituzten, eta ukuiluan gero eta behi gehiago ziren. Denborarekin, behi zaharrena izatera iritsi zen, eta gainerako guztiek, arazoren bat zutenean, galderak egiten zizkioten arazoari irtenbidea emateko, zer egin behar zuten, zer erabaki hartu, azken finean.
Gau askotan, txikia zeneko ukuiluko istorioren bat kontatzea eskatzen zioten. Oso adeitsua zenez, txahala zeneko bizipen dibertigarriak kontatzen zituen eta, horrela, pixkanaka, ukuiluko animalia guztiak oheratzen zihoazen.
Nahiz eta oso nagusia izan, entzuten eta ikusten zuen guztiaz gozatzen jarraitzen zuen. Ez zuen inoiz gauzengatik ilusioa galdu! Egun guztiak iruditzen zitzaizkion berriak eta desberdinak, eta haietako bakoitzarekin ikasten zuen zerbait berria.
Ukuiluko behi onena izan zenez, ez zuten inoiz saldu, edo laga, edo beste ezer ere ez. Beti bizi izan zen etxean bere lagunekin, erreka beretik edaten, larre berberetan jaten eta berak bakarrik zekien moduan zaintzen etxeko animalia guztiak. Oso-oso nagusi egin zenean, ikaragarri nagusi!, zerura igo zen, izarretara, eta haietako bat bihurtu zen. Handik, beti bezala, guztiak zaintzen jarraitu zuen.
Ukuiluko animaliek arazoren bat zutenenean, zerura begiratzen zuten, eta burua jaisten zutenean begiak alai eta ahoan irribarre eder bat zuten. Bocalindak lagundu zien arazoa konpontzen!
Eta hemen amaitzen da inoiz bukatu nahi ez nukeen ipuin hau, Bocalinda ongia egiten, besteengandik begiratzen pasatzen duten eta inoiz amaituko ez luketen pertsona horietako bakoitza baita.
